KHÔNG PHẢI NGÀNH “HOT” NÀO CŨNG PHÙ HỢP

Một học sinh lớp 12 tại TP. Hồ Chí Minh từng nói muốn theo ngành công nghệ thông tin chỉ vì “thấy TikTok ai cũng bảo dễ kiếm tiền”. Nhưng vài phút sau, khi được hỏi có thực sự thích công việc lập trình hay không, bạn im lặng khá lâu, liên tục xoay cây bút trong tay rồi đáp nhỏ: “Em cũng chưa biết nữa!”

Giữa hàng nghìn video “review ngành học” và áp lực phải chọn đúng ngay từ tuổi 18, không ít người trẻ đang đưa ra quyết định quan trọng bằng cảm giác “ngành này đang hot” hơn là hiểu rõ bản thân phù hợp với điều gì. Thị trường lao động hiện thay đổi nhanh đến mức nhiều nghề nghiệp phổ biến hôm nay có thể sẽ khác rất nhiều chỉ sau vài năm nữa. Theo báo cáo “Future of Jobs 2025” của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), khoảng 44% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi trong vòng 5 năm tới, đồng nghĩa nhiều công việc quen thuộc hiện nay cũng sẽ thay đổi theo. Tại Việt Nam, theo báo cáo “Talent Guide 2026” của Navigos Group, nhiều lao động trẻ cho biết từng cảm thấy mất định hướng hoặc hoài nghi về lựa chọn nghề nghiệp sau khi đi học hoặc đi làm thực tế.

Nhiều học sinh hiện nay đứng trước áp lực phải chọn ngành học giữa quá nhiều xu hướng và thông tin trên mạng xã hội

Khi mạng xã hội tạo ra “ảo giác nghề nghiệp”

Nguyễn Minh Quân, sinh viên năm ba một ngành kỹ thuật tại TP. Hồ Chí Minh, cho biết từng chọn ngành sau khi xem nhiều video về môi trường làm việc của dân công nghệ trên mạng xã hội. “Lúc đó mình nghĩ công việc này vừa hiện đại vừa dễ có thu nhập tốt,” Quân kể. “Nhưng vào học rồi mới thấy mình không thật sự hứng thú với các môn kỹ thuật.” Có giai đoạn Quân học trong tâm trạng đối phó. Những môn liên quan đến bản vẽ kỹ thuật và xử lý số liệu khiến anh chật vật để theo kịp bạn bè. Có những hôm Quân ngồi lại gần hết giờ trong phòng máy chỉ để sửa một bài thực hành chưa đạt yêu cầu. Khi các nhóm khác lần lượt ra về, màn hình máy tính của Quân vẫn còn đầy những dòng lỗi chưa xử lý xong. “Mình nhìn bạn bè làm rất nhanh còn mình thì càng học càng đuối,” Quân kể. “Có lúc mình bắt đầu thấy sợ mỗi khi tới tiết thực hành.”

Không chỉ học sinh, nhiều phụ huynh hiện nay cũng chịu ảnh hưởng từ các “xu hướng nghề nghiệp” trên mạng xã hội. Chị Thanh Hà, phụ huynh có con chuẩn bị vào đại học tại một trường ở phường Thủ Đức cho biết, chị từng liên tục khuyên con theo nhóm ngành công nghệ vì “thấy ai cũng nói dễ kiếm việc, lương cao”. “Sau này tôi mới nhận ra mình xem quá nhiều clip về nghề nghiệp nhưng lại hỏi con quá ít,” chị nói.

Theo ThS. Nguyễn Thị Mai Bình, Trưởng Phòng Đào tạo, Trường Đại học Hùng Vương TP. Hồ Chí Minh (DHV), nhiều học sinh hiện nay đang nhầm lẫn giữa cảm hứng nhất thời và năng lực phù hợp lâu dài. “Các em đang biết nghề qua clip 30 giây nhưng có thể sẽ phải sống với nghề đó vài chục năm,” bà Bình nhận định. “Thích một hình ảnh nghề nghiệp trên mạng và có khả năng theo đuổi công việc ấy lâu dài là hai chuyện rất khác nhau.”

Nhiều học sinh hiện nay biết về nghề nghiệp qua video ngắn trên mạng xã hội trước khi có cơ hội trải nghiệm thực tế

Hệ quả thường chỉ xuất hiện sau khi đã chọn

Việc chọn ngành theo cảm tính thường không tạo ra hậu quả ngay lập tức. Nhưng sau một hoặc hai năm học, nhiều sinh viên bắt đầu rơi vào trạng thái mất động lực, học đối phó hoặc muốn chuyển ngành.

Không ít sinh viên chỉ nhận ra mình không phù hợp khi đã đi qua một hoặc hai năm đại học, thời điểm việc bắt đầu lại thường khó khăn, tốn kém và áp lực hơn rất nhiều. Một ngành học có thể “hot” vài năm, nhưng người học có thể phải sống với lựa chọn ấy hàng chục năm.

Nhiều sinh viên chỉ bắt đầu nhận ra mình có phù hợp với ngành học hay không sau một đến hai năm học đại học

Hướng nghiệp không còn là một buổi tư vấn

Nhiều trường đại học hiện nay bắt đầu chuyển từ mô hình tư vấn tuyển sinh sang hướng đồng hành nghề nghiệp dài hạn hơn.

Tại DHV, sinh viên được tham gia các hoạt động trải nghiệm doanh nghiệp và dự án thực tế từ sớm để có hình dung cụ thể hơn về môi trường làm việc sau tốt nghiệp. Nhà trường cũng ứng dụng AI vào hoạt động hướng nghiệp nhằm hỗ trợ học sinh tra cứu thông tin ngành học, kỹ năng đầu ra và xu hướng nghề nghiệp theo từng nhóm năng lực.

Ví dụ, với một học sinh quan tâm đến công nghệ nhưng có xu hướng thiên về giao tiếp và làm việc nhóm, hệ thống có thể gợi ý thêm những hướng nghề nghiệp gần với thế mạnh và cách học của từng học sinh.

Theo Nhà trường, AI trong hướng nghiệp chỉ đóng vai trò gợi mở dữ liệu, còn quyết định cuối cùng vẫn phụ thuộc vào trải nghiệm và lựa chọn của người học.

Sinh viên Khoa Du lịch – Nhà hàng – Khách sạn DHV tham gia hoạt động trải nghiệm doanh nghiệp và dự án thực tế từ sớm để hiểu rõ hơn môi trường làm việc

Điều người trẻ cần có lẽ không chỉ là thêm một lời khuyên

Một ngành học có thể “hot” vài năm, nhưng người học có thể phải sống với lựa chọn ấy hàng chục năm. Giữa vô số video “review ngành học” xuất hiện mỗi ngày trên mạng xã hội, điều nhiều học sinh cần có lẽ không phải thêm một lời khuyên vội vàng, mà là cơ hội hiểu mình đủ rõ trước khi đưa ra lựa chọn kéo dài nhiều năm sau đó.

Theo nhiều chuyên gia giáo dục, việc chọn ngành hiện nay không chỉ phụ thuộc vào xu hướng nghề nghiệp mà còn liên quan đến khả năng hiểu bản thân và thích nghi với thay đổi

Đó cũng là lý do nhiều trường đại học hiện nay bắt đầu đầu tư mạnh hơn cho các hoạt động hướng nghiệp dài hạn thay vì chỉ dừng ở tư vấn tuyển sinh theo mùa. Trong mùa tuyển sinh năm nay, DHV cho biết sẽ tiếp tục mở rộng các hoạt động trải nghiệm doanh nghiệp và hỗ trợ hướng nghiệp dành cho học sinh trung học phổ thông.

TTTT&PTTS